Tá leithscéal faighte againn ó na Seanadóirí Shane Curley agus Evanne Ní Chuilinn. Sa chéad chuid den chruinniú, déanfaimid ár mbreithniú ar mhúineadh na Gaeilge sna bunscoileanna T2 agus an córas díolúintí le hionadaithe ó Chumann Múinteoirí Éireann: John Boyle, ardrúnaí; agus Máirín Ní Chéileachair, rúnaí cúnta. Cuirim fáilte rompu.

Is mian liom cur ar an taifead go bhfuil na finnéithe go léir ag freastal ar an gcruinniú i seomra coiste 3 taobh istigh de phurláin Thithe an Oireachtais. Tá sé de dhualgas orm na rialacha agus na treoracha seo a leagan faoina bhráid uile. Meabhraím dóibh a chinntiú go bhfuil a ngutháin shoghluaiste múchta le linn an chruinnithe mar is féidir leis na gléasanna sin cur isteach ar an gcóras craolacháin, eagarthóireachta agus fuaime. Tá an rogha ag comhaltaí freastal ar an gcruinniú go fisiciúil sa seomra coiste, nó go fíorúil ar Microsoft Teams, ar an gcoinníoll i gcás cruinnithe phoiblí gur óna n-oifigí i dTithe an Oireachtais a dhéantar sin. Is riachtanas bunreachtúil é sin. Nuair atá comhaltaí ag freastal óna n-oifigí, ba chóir dóibh a bhfíseáin a bheith ar siúl an t-am go léir agus iad féin le feiscint ar an scáileán. Baineann an coinníoll seo le finnéithe freisin, ach sa chás seo tá na finnéithe i láthair.

Ba mhaith liom a chur ar aird na bhfinnéithe go bhfuil, de bhua Bhunreacht na hÉireann agus reachtaíocht araon, finnéithe faoi chosaint ag lánphribhléid maidir leis an bhfianaise a thugann siad don chomhchoiste chomh fada is atá siad lonnaithe laistigh de phurláin Thithe an Oireachtais agus an fhianaise sin á tabhairt acu. Is fíric é nach féidir leis na finnéithe brath ar an gcosaint sin agus fianaise á tabhairt acu lasmuigh de phurláin Thithe an Oireachtais. Molaim d’fhinnéithe a bheith cúramach agus fianaise á tabhairt acu, agus má ordaím dóibh éirí as fianaise a thabhairt i leith ní áirithe, ba chóir dóibh amhlaidh a dhéanamh láithreach. Ordaítear dóibh gan aon fhianaise a thabhairt nach fianaise í a bhaineann le hábhar na n-imeachtaí atá á bplé againn. Ba chóir dóibh a bheith ar an eolas go ndéanfar na ráitis tosaigh a chuireann siad faoi bhráid an chomhchoiste a fhoilsiú ar shuíomh gréasáin an chomhchoiste tar éis an chruinnithe seo.

Iarrtar ar fhinnéithe agus ar chomhaltaí araon cleachtadh parlaiminte a urramú nár chóir, más féidir, daoine nó eintiteas a cháineadh ná líomhaintí a dhéanamh ina n-aghaidh ná tuairimí a thabhairt maidir leo ina ainm, ina hainm nó ina n-ainm nó ar shlí go bhféadfaí iad a aithint.

Chomh maith leis sin, iarrtar orthu gan aon rud a rá go bhféadfaí breathnú air mar ábhar díobhálach do dhea-chlú aon duine nó eintiteas. Mar sin, más rud é go bhféadfadh a ráiteas bheith clúmhillteach do dhuine nó eintiteas aitheanta, ordóidh mé dóibh éirí as an ráiteas láithreach. Tá sé ríthábhachtach go ngéillfidh siad don ordú sin láithreach má eisítear é. An nglacann gach duine leis na treoracha sin? Glacann. Iarraim ar Mháirín Ní Chéileachair an ráiteas tosaigh a léamh ar son Cumann Múinteoirí Éireann, CMÉ.

Tá mé thar a bheith buíoch as an gcuireadh labhairt os comhair an chomhchoiste inniu ar ábhar múineadh na Gaeilge sna bunscoileanna T2, agus córas na ndíolúintí. Mar is eol dúinn ar fad, téann thart ar 92% de dhaltaí bunscoile na hÉireann i dtaithí ar fhoghlaim na Gaeilge i scoileanna mheán-Bhéarla ina mhúintear an Ghaeilge mar ábhar, seachas í a bheith mar mheán teagaisc agus cumarsáide na scoile. Tá go leor buntáistí do pháistí a bhaineann le bheith ag plé leis an nGaeilge le linn oideachais bunscoile, ag leathnú a dtaithí teanga agus ag feabhsú scileanna agus feasacht ar fhoghlaim theanga. Doimhníonn sé feasacht chultúrtha agus cuireann sé le mothúchán féiniúlachta náisiúnta. Tá na prionsabail seo agus a leithéad leagtha amach i gcuraclam teanga na bunscoile, curaclam do dhaltaí de gach cumas, i ngach comhthéacs scoile, bunaithe ar chur chuige comhtháite teanga. Cuireann an creatchuraclam nua agus an curaclam bunscoile athfhorbartha teanga iasachta nua-aimseartha i bhfeidhm i mbunscoileanna den chéad uair, ag cur béime breise ar na buntáistí a bhaineann le foghlaim teanga agus ar ilteangachas. Cé go laghdaíonn an curaclam bunscoile athfhorbartha an t-am atá tiomnaithe do mhúineadh na Gaeilge, mothaíonn CMÉ gur féidir dul i ngleic le sin trí úsáid a bhaint as am solúbtha laistigh den chlár ama agus trí dheiseanna foghlama gairmiúla ar ardchaighdeán a sholáthar do mhúinteoirí ar fheasacht teanga, rud a bheadh mar bhua do mhúineadh na dteangacha uile, an Ghaeilge san áireamh.

Le deich mbliana anuas, tá imní léirithe i dtuarascáil an phríomhchigire maidir le foghlaim na Gaeilge i mbunscoileanna Béarla. I mí na Samhna 2025, thug an chigireacht faoi deara go raibh easpa muiníne i measc go leor múinteoirí maidir le húsáid na Gaeilge i scoileanna Béarla. In 2023, rinne na hionaid oideachais, i gcomhar le roinnt de na coláistí, suirbhé ar mhúinteoirí maidir lena riachtanais ó thaobh múineadh na Gaeilge de. Bhí torthaí an tsuirbhé in aonacht le torthaí na cigireachta. Aithníodh foghlaim ghairmiúil chun tacú le múineadh na Gaeilge mar thosaíocht ag 41% de na freagróirí. Dearbhaíonn CMÉ gur ceart go mbeadh foghlaim ghairmiúil duine le duine, i bpearsan, ardchaighdeánach ar fáil do gach múinteoir chun aghaidh a thabhairt ar na saincheisteanna a d’aithin na cigirí agus, níos tábhachtaí fós, na múinteoirí iad féin. Ní mór rochtain saor in aisce a thabhairt do mhúinteoirí ar na cúrsaí seo.

In Éirinn, mar is eol don choiste, is féidir le daltaí i mbunscoileanna agus in iarbhunscoileanna Béarla díolúine a fháil ó staidéar a dhéanamh ar an ábhar Gaeilge mar gheall ar a riachtanais oideachais speisialta. Is fiú a thabhairt faoi deara gurb í Éire an t-aon tír Eorpach a thugann díolúine den sórt sin; níl díolúintí den chineál seo ann i ndlínsí eile agus léiríonn taighde nach bhfuil aon bhunús oideachasúil leo. Tá sé ag éirí níos deacra réitiú idir leanúint le díolúine ón nGaeilge agus curaclam comhtháite na bunscoile i bhfeidhm. Ardaíonn sé seo ceisteanna faoi choincheap na ndíolúintí a choinneáil laistigh de chreat teanga comhtháite.

Is dúthomhas sa chóras é go bhféadfadh mac léinn díolúine a fháil ó staidéar na Gaeilge mar gheall ar dheacrachtaí foghlama, ach go bhféadfadh an duine sin teanga iasachta nua-aimseartha a fhoghlaim ag an iarbhunleibhéal. Luíonn sé sin le staitisticí na Roinne go ndearna 51% de dhaltaí go raibh díolúine acu sa Ghaeilge teanga iasachta in 2024. Ní dheonaítear díolúintí i ndlínsí eile. Níl aon fhianaise idirnáisiúnta ann maidir le coincheap do mhíchumais foghlama dara teanga, agus ní thacaíonn an taighde atá ar fáil leis an tuairim go bhfuil an dátheangachas díobhálach do pháistí a bhfuil ASD orthu.

Ó Mheán Fómhair 2021 i leith, d’imíomar i dteagmháil go leanúnach le príomhoidí maidir le díolúintí ón nGaeilge trína seisiúin eolais do phríomhoidí, a bhíonn ann go bliantúil. Mothaíonn formhór príomhoidí nár cheart díolúintí a dheonú ag an mbunleibhéal, in aontas leis an gcoiste seo in 2024 a dúirt: “Molann an comhchoiste go gcuirfidh an tAire Oideachais deireadh le córas díolúine na Gaeilge agus go gcuirfidh sí cur chuige nua i bhfeidhm i leith foghlaim an dara teanga.” Mothaíonn príomhoidí go n-eascraíonn an brú ó thuismitheoirí as imní faoi rochtain ar thacaí ag an leibhéal iarbhunscoile agus feidhmíocht i scrúduithe Stáit. Mothaíonn siad chomh maith nach dtuigeann go leor tuismitheoirí go hiomlán na himpleachtaí fadtéarmacha a bhaineann le díolúine a dheonú ón nGaeilge, ina measc, rochtain laghdaithe ar an ardteistiméireacht fheidhmeach, ar chúrsaí coláiste, agus ar ghairmeacha áirithe.

Mar fhocal scoir, creideann Cumann Múinteoirí Éireann go láidir gur cuid lárnach den oideachas í an Ghaeilge, agus tacaímid leis an dearcadh go bhfuil gach dalta i dteideal deiseanna a fháil an Ghaeilge a fhoghlaim. Táimid ag iarraidh forbairt ghairmiúil ardchaighdeánach do mhúinteoirí i ngach réimse de theagasc teanga; raon acmhainní iomlán do scoileanna chun tacú le teagasc teanga; teacht saor in aisce ar fhoghlaim ghairmiúil i nGaeilge do gach múinteoir, agus taighde atá bunaithe ar fhianaise chun tacú le tairbhe díolúintí a dheonú ó aon ghné den churaclam.

Gabhaim buíochas le Máirín Ní Chéileachair. An bhfuil aon cheisteanna ag aon duine?

Gabhaim buíochas leis na finnéithe as a bheith linn. I dtaca leis an mbrú ar phríomhoidí agus ar thuismitheorí ar luaigh Máirín Ní Chéileachair maidir leis na díolúintí, cén chaoi gur féidir linn dul ina aghaidh?

Tá sé an-deacair. Tá tuairisc déanta ag an gcigireacht ar eagrú oideachas speisialta i mbunscoileanna agus i meánscoileanna. Tá sé de nós ag roinnt de na hiarbhunscoileanna córas na ndíolúintí a úsáid chun uaireanta acmhainne nó tacaíochta a sholáthar do na daltaí. Is rud é a bhaineann le clár ama a chur le chéile, measaim féin. Bhí sé mar ábhar iontais do chara liom gur príomhoide iarbhunscoile í nach bhfuil a leithéid ar siúl ag an mbunleibhéal agus go bhfuilimid ag úsáid bealach eile le clár ama tacaíochta a chur ar fáil do pháistí. Ní fhéadfadh sí a shamhlú go raibh bealach eile chun é a dhéanamh. Go dtí go n-athraíonn an dearcadh sin ag an iarbhunleibhéal i roinnt de na scoileanna, beidh sé an-deacair.

Buailimid le príomhoidí idir ocht agus deich n-uaire in aghaidh na bliana ag ár seimineáir eolais, agus tagann sé seo chun cinn ag gach uile seimineár, go háirithe i dtaca le páistí i rang a sé. Nuair a fhaigheann na páistí áit i meánscoil agus nuair a bhíonn siad cláraithe, agus deireann na tuismitheoirí go bhfuil tacaíocht foghlama á fháil ag an bpáiste ar chúis amháin nó cúis eile, an chéad cheist a iarrtar orthu ná an bhfuil díolúine uathu ón nGaeilge. Tá daoine nach bhfuil cháilithe an díolúine a fháil ach tá brú á chur ar na príomhoidí bunscoile iad a sholáthar i rang a sé. Tá fíor-eagla ar na tuismitheoirí nach bhfaigheadh na páistí an tacaíocht atá uathu mura dtéann siad síos an bóthar seo. Caithfimid na féidearthachtaí eile a chiaradh ag an iarbhunleibhéal. Tá gá le go leor plé agus trasfhoghlaim. Bímid ag caint faoi trasfhoghlaim idir teangacha, ach tá gá leis idir na hearnálacha le go dtuigfidh na hiarbhunscoileanna nach gá dóibh brath ar díolúine ón nGaeilge le tacaíocht a chur ar fáil do pháiste.

Bhí an Teachta Connolly ina phríomhoide agus bhí mise i mo phríomhoide ar feadh tamall fada, mar a bhí Máirín Ní Chéileachair. Bhí an brú seo ag teacht isteach orm san oifig agus bhí mé i gcónaí sásta bualadh leis na tuismitheoirí chomh luath is go bhféadfainn agus na himpleachtaí a mhíniú dóibh. Níor thuig siad na himpleachtaí uilig ó thaobh cúrsaí curaclaim sna scoileanna dara leibhéal. Dá mbeadh riachtanais speisialta ag páiste, bhí seans go mbeadh siad ag dul tríd an ardteistiméireacht fheidhmeach amach anseo.

San ardteistiméireacht fheidhmeach, caithfidh an dara teanga a bheith agat don chúrsa sin. An sórt meoin a bhí agam ná gur dócha go mbeadh sé níos fusa ag páiste a bhí lag ag teangacha teanga na Gaeilge a bheith acu i rith na bunscoile agus ansin ar feadh trí nó ceithre bliana sa mheánscoil, agus go mbeidís i bhfad níos réidhe fá choinne na hardteistiméireachta feidhmí ná tosú ar an dara teanga agus iad 16 bliana nó 17 mbliana d'aois. Thuig siad sin. Thuig siad na poist sa Státseirbhís nach mbeadh ar fáil ag a gcuid páistí mura raibh an Ghaeilge acu.

Chomh maith leis sin, thuig siad mura mbeadh an páiste ag déanamh staidéir ar an nGaeilge sa bhunscoil, go mbeidís sórt difriúil sa scoil agus go mbeidís scaipthe amach ón rang. Níor mhaith le tuismitheoir ar bith a chuid páistí a bheith in áit mar sin. Nuair a bhí an díospóireacht sin agam leis na tuismitheoirí, d'fhan cuid mhór acu. I gcásanna eile, chuaigh an páiste go dtí an mheánscoil agus dúradh leis an meánscoil go raibh díolúine ag an bpáiste ón mbunscoil, cé nach raibh, agus ansin tháinig an brú ar ais arís. Is ceist chasta í. Mura raibh an coincheap seo againn agus mura raibh díolúine againn sa bhunscoil, ní bheadh brú ar bith ar na príomhoidí.

Maidir leis an athrú a bhí sa circular sin thart ar trí bliana ó shin, an bhfuil an méid brú fós ann is a bhí roimhe sin?

Tá. Eisíodh an ciorclán in 2019. Rinneadh leasú air - leasú gan chomhairliúchán - in 2022. Ní rabhamar róshásta faoi sin. Tá rudaí éirithe níos fearr. Bhí mise mar phríomhoide ar Ghaelscoil ar feadh mo shaoil agus bhí díolúintí ag páistí sa scoil. Ní féidir le páistí Gaeltachta agus páistí i scoileanna Gaeilge iad a fháil thuilleadh, agus tá ciall agus réasún ag baint leis sin. Bhí go leor ráflaí ag dul thart faoi dá mbeadh ord imní ar pháistí go bhféadfaidís díolúine a fháil. Bhí go leor príomhoidí ag teacht ar ais chugainn agus ag rá go raibh tuismitheoirí ag rá go raibh ord imní ar an bpáiste faoin nGaeilge. D'fhéadfadh ord imní a bheith ar pháiste faoin mata agus ní thugtar díolúine sa mhata dóibh. Má tá ord imní orthu faoi ghné éigin den churaclam, déantar iarracht é sin a leigheas. Tá siad tar éis brú a chur ar phríomhoidí.

Tá na príomhoidí freagrach as é seo a thabhairt agus luíonn an cinneadh deireanach leis an bpríomhoide. An chomhairle a thugaimid go príomhoidí ná gan an díolúine a thabhairt mura bhfuil an páiste incháilithe an díolúine a fháil agus mura bhfuil na scóir íseal go leor. Cloisimid scéalta ó phríomhoidí go bhfuil tuismitheoirí ag teacht ar ais ag rá gur cóir iad a scrúdú arís agus go mbeidh siad faoin deichiú peircintíl. Tá an rannóg sa Roinn oideachais atá ag déileáil leis seo - an rannóg beartas, churaclam agus measúnacht, nó CAP - an-mhaith ó thaobh na ndíolúintí de agus an-mhaith eolas a chur orainn, ar phríomhoidí agus ar thuismitheoirí. Tá an rannóg tar éis a rá linn nár chóir go mbeidh tástáil agus athtástáil. Déantar scrúdú ar na páistí. Mura dtiteann siad faoin bpeircintíl, ní ghabhtar ar ais arís chun é a dhéanamh arís go dtí go dteipeann orthu.

An bhfuil sé sin sa circular?

Níl, ach is moladh a thugann CAP agus muidne. Má dhéantar tástáil ag am áirithe sa bhliain le feiceáil má tá páistí incháilithe do thacaíocht nó cibé rud é, ní ghabhtar arís le tástáil arís agus arís eile. Ní dhéantar é. Tá an CAP cabhrach. Ceann de na rudaí a lorgaímid, agus ag déanamh tagairt don mhéid atá ráite ag John Boyle, tá FAQs an-mhaith ag CAP ó thaobh na gciorclán de do thuismitheoirí agus do scoileanna. Gealladh cúpla bliain go gcuirfear bróisiúr le chéile dúinn agus do thuismitheoirí a mhíneodh na himpleachtaí atá ráite ag John Boyle anseo. Mhíneodh an bróisiúr dá bhfaigheadh páiste díolúine sa Ghaeilge, gurbh iad seo na himpleachtaí fadsaoil a d'fhéadfadh a bheith ann. Tá a fhios agam go bhfuil brú oibre ar gach duine, ach táimid fós ag fanacht ar an mbróisiúr sin. Ceapaimid dá mbeadh rud éigin éasca le léamh, infographic simplí, go dtuigfeadh na tuismitheoirí go bhfuil an Roinn oideachais ag rá gurbh iad seo na himpleachtaí, seachas na príomhoidí a rá agus go mbeadh meáchan éigin agus éifeacht éigin ag baint leis sin. Tá sé san aighneacht againn go bhfuilimid ag lorg é sin.

Tá sé suntasach go raibh 50% níos mó díolúintí tugtha sna bunscoileanna in 2017 i gcomparáid le 2024. Tá ísliú. Ní hamháin go bhfuil ísliú sna percentages, ach tá níos lú páistí sna bunscoileanna anois i gcomparáid le 2017. Is dócha go bhfuil níos lú díolúintí. B'fhearr liom mura raibh díolúine ar bith.

Tá health warning leis sin. Roinnt de na príomhoidí nuair a labhraímid leo, tá na figiúirí sin bunaithe ar na díolúintí atá lódáilte ar POD ag na príomhoidí. Má thugtar díolúine i rith na bliana, tá gach seans nach gcuirfear ar POD é mar ní théitear isteach go POD ach cúpla uair in aghaidh na bliana chun na ranganna a athrú agus páistí nua a chur isteach. D'fhéadfadh bearna a bheith san eolas ansin, go háirithe má thugtar i rang a sé é agus nach gcuirtear ar POD i lár na bliana é agus ansin táthar ag baint an pháiste sin ó POD. Tá seans nach mbeadh sé craolta áit éigin. Tá health warning ag baint leis sin.

An é go mb'fhéidir go bhfuil na páistí ag fáil an díolúine i rang a sé?

B'fhéidir nach bhfuil siad sin cláraithe. Deir na príomhoidí linn b'fhéidir nach pictiúr iomlán cruinn de líon na ndíolúintí atá ann. Bíonn ionadh orthu nuair a deirimid leo go bhfuil laghdú sa chéatadán. Féachann siad orainn agus deir siad nach bhfuil. B'fhéidir nach bhfuil siad ag seiceáil na figiúirí cosúil linne, ach bíonn ionadh orthu nuair a deirimid leo go bhfuil líon níos lú. Deir siad gur thug siad cúpla ceann i rith na bliana agus níor chláraigh siad ar POD iad. Ní bheidís sin cláraithe go dtí an bhliain seo chugainn.

Is maith an moladh é gur ceart go mbeadh rud ag an Roinn le cur thart go dtí na scoileanna, b'fhéidir circular nó rud, chun a thaispeáint do thuismitheoirí-----

Bróisiúr

----- céard iad na deacrachtaí a bheadh ag na daltaí dá leanfaidís leis an díolúine. Níl sé sin ann. Is maith an moladh é. Molaim gur cheart don choiste scríobh chuig an Roinn oideachais le rud mar sin a chruthú agus a chur thart.

Maidir le suirbhé a rinne an chigireacht ar chaighdeán múinteoireachta na Gaeilge in 2023, is dócha go n-aontaíonn na finnéithe leis na findings as sin.

Tá an ceann in 2023 an ceann a rinne na hionaid oideachais agus Coláiste Froebel agus Coláiste Marino.

Céard faoi Shamhain 2025?

Is tuairisc é sin bunaithe ar na tuairiscí ó na cigirí ón gcigireacht a dhéanann siad.

Is léir go bhfuil imní ann.

Tá

Mhol na finnéithe gur ceart go mbeadh foghlaim ghairmiúil ann do mhúinteoirí. An bhfuil imní orainn chomh maith? Tá a fhios agam go bhfuil ceann de na coláistí ullmhúcháin linn ar maidin, ach an bhfuil an imní ann nach bhfuil siad ag fágáil na coláistí ullmhúcháin leis an gcaighdeán múinteoireachta maith sa Ghaeilge?

Tá roinnt de na coláistí ag baint úsáid as TEG. Caithfidh na mic léinn caighdeán TEG B2 a bhaint amach sula bhfágann siad na coláistí. Níl sé amhlaidh i ngach coláiste. Ceapaim féin go bhfuil sé sin fiúntach go gcaithfidh Gaeilge labhartha ar chaighdeán áirithe a bheith ag mic léinn atá caighdeánaithe thar an teastas Eorpach ar fad. Is dul chun cinn an-mhaith é, ach níl sé i ngach coláiste. Mholfainn go mbeadh a leithéid i ngach coláiste, go mbeimis sásta go mbeadh caighdeán áirithe sroichte ag gach mac léinn sula bhfágfaidís an coláiste.

Nuair a chuaigh mé féin agus Máirín Ní Chéileachair isteach thart fá 30 bliain nó 40 bliain ó shin sna coláistí, bhí regime iontach difriúil ann an t-am sin. Ar dtús báire, tháinig cuid mhór de na daoine a bhí ag dul don mhúinteoireacht ó Ghaelscoileanna agus ón nGaeltacht. Bhí pointí níos lú faoina choinne. Chomh maith leis sin, bhí scrúdú béil le dul isteach sa choláiste. Bhí an caighdeán measartha ard ó thús. Ansin, nuair a bhí tú istigh sa choláiste, bhí cuid mhór de na mic léinn ag déanamh staidéir ar an Ghaeilge. Bhí siad cineál compordach leis an nGaeilge mar ábhar acadúil mar tháinig siad ón nGaeltacht.

Tháinig siad amach le caighdeán ard ansin.

Taobh istigh de 20 bliain, tháinig athrú mór air sin. Fuair siad réidh leis an scrúdú béil. Ansin tháinig an cúrsa PME iarchéime. Ní raibh cuid de na daoine a bhí ag dul isteach ar an gcúrsa sin ag baint cleachtadh as a nGaeilge ar feadh cúig bliana nó sé bliana agus iad amuigh ón scoil. Ansin d'athraíomar mar chumann ár meon ó thaobh na Gaeilge. Bhíomar i gcónaí ag iarraidh go mbeidh caighdeán ard ag dul isteach sa choláiste, ach d'athraíomar meon thart fá 20 bliain ó shin. Mura raibh an caighdeán ard go leor ag dul isteach, tá sé iontach tábhachtach go mbeadh sé ard go leor ag teacht amach. Anois tá meon difriúil againn arís mar feicimid cuid de na múinteoirí a thagann amach, cailleann siad muinín taobh istigh de cúig bliana nó sé bliana. Níl an Ghaeilge mar theanga bheo sa phobal agus ní bhíonn go leor deiseanna acu sa phobal an Ghaeilge a chur chun cinn. Chomh maith leis sin tá daoine ag teacht isteach sa mhúinteoireacht nach raibh oilte in Éirinn ar chor ar bith. Bhí siad oilte thar lear sa Bhreatain, in Dubai, ar líne agus áiteanna eile.

Caithfidh an Rialtas a bheith dáiríre faoi chuidiú leis na múinteoirí sin, seans a thabhairt dóibh dul go dtí an Ghaeltacht agus gan na costais arda atá ansin. Má tá siad ag iarraidh cáilíocht speisialta a bheith acu sa Ghaeilge mar bhunmhúinteoir, níl tacaíocht ar bith ar fáil. Tá scrúdú ann agus paddle your own canoe. Níl cúrsa ar bith ar a son. Caithfidh siad na táillí a íoc iad féin. Má tá an Rialtas dáiríre faoi mhúinteoireacht a bheith ilghnéitheach agus daoine áirithe ag teacht isteach thar lear as na tíortha iasachta, ba chóir dóibh cuidiú leis na daoine seo a bheith ábalta an Ghaeilge a chur chun cinn sa scoil.

Tá an scéal thar a bheith casta i mbealaí eile freisin. Nuair a tháinig mise amach ón gcoláiste 40 bliain ó shin, ní raibh mórán de Ghaelscoileanna ann. Bhí Gaeilgeoirí ar gach foireann bunscoile. Tá fás millteanach mór ar na Gaelscoileanna ó shin i leith. Má tá tú báúil ó thaobh na Gaeilge de, téann tú i dtreo na nGaelscoileanna. Tá múinteoirí atá an-bháúil don Ghaeilge i ngach aon scoil sa tír. B'fhéidir go bhfuil siad sa mhionlach anois seachas sa mhóramh. Chomh maith leis sin, feictear múinteoirí i bpoist nua nach raibh ann 40 bliain ó shin. Tá i bhfad níos mó múinteoirí tacaíochta nach bhfuil i seomraí ranga. D'fhéadfaidís a bheith i ról tacaíochta ar feadh cúig bliana, sé bliana nó deich mbliana, agus níl siad ag cleachtadh a gcuid Gaeilge is ag múineadh a gcuid Gaeilge - múinteoirí caidrimh baile-scoile, múinteoirí atá ag múineadh i ranganna speisialta atá i scoileanna speisialta. Níl teacht ar an nGaeilge go leanúnach ag na daoine seo. Nuair a aistrítear iad ar ais go gnáthseomraí ranga, ba chóir go mbeidh rud éigin ann dóibh siúd a thabharfadh boost éigin dóibh ó thaobh na Gaeilge de arís.

Tá ag teip orainn ó thaobh múinteoirí a chumasú sa chaoi sin. Bíonn múinteoirí atá ag múineadh naíonán ar feadh i bhfad amhrasach rang a sé a mhúineadh. Cén tacaíocht atáimid ag soláthar do na múinteoirí sin? Níl aon rud ann. I mí na Samhna seo caite, d'fhoilsigh an Roinn plean gnímh don Ghaeilge i scoileanna meán Bhéarla. Táthar ag cur le foireann COGG go mbeidh sé in ann tacú leis na scoileanna meán Bhéarla, ach tá bearna anois ann ó mhí na Samhna seo caite nuair a foilsíodh an plean seo. Níl aon rud tarlaithe. Táimid fós ag fanacht. Caithfidh luas agus brú a bheith faoi na rudaí seo. Caithfimid fuadar a chur fúinn agus gan a bheith ag caint faoi.

Bhí an comhairliúchán don phlean gnímh sin an-spéisiúil. Labhair an Roinn le páistí agus le tuismitheoirí. An rud ba thábhachtaí do na páistí ná go mbeidís in ann an Ghaeilge a labhairt. Caithfimid féachaint ar mhúineadh na Gaeilge mar choincheap. Tá sé seo thar a bheith casta agus nuanced. Caithfimid féachaint ar gach gné de. Easpa muiníne na múinteoirí is é an bhuairt is mó atá léirithe dúinn, ag na cigirí agus do na hionaid oideachais agus na coláistí. Caithfimid rud éigin a dhéanamh chun muinín na múinteoirí sin a mhúscailt.

Gabh mo leithscéal nach féidir liom a bheith sa seomra inniu. Ba phríomhoide den scoth í Máirín Ní Chéileachair nuair a bhí sí ina príomhoide i Maigh Nuad.

Go raibh maith agat.

Tá sé deas í a fheiceáil. Ag fanacht ar an bpointe a bhí á dhéanamh aici agus ag John Boyle faoin leibhéal Gaeilge sna bunscoileanna, go háirithe i leith TEG, cén leibhéal gur chóir a bheith ag múinteoirí agus iad ag fágáil na coláistí ullmhúcháin: leibhéal B1, B2 nó fiú C?

Tá leibhéal C an-ard. D'fhéadfaimis é a lorg. Shuigh mé féin ar na scrúduithe caighdeánacha TEG i Froebel tráth dá raibh roinnt blianta ó shin. Dá mbeadh leibhéal B1 nó B2 ag na múinteoirí, bheinn dóchasach. Dá mbeimis sásta go raibh sé sin acu ar fad, bheinn dóchasach. Mar is eol do roinnt daoine, tá an ráta pas i TEG 70%. Is caighdeán ard é agus is slat tomhais é atá aitheanta. Tá sé mar chuid den CEFR. Tá sé aitheanta agus is féidir linn brath air.

Ag breathnú ar na coláistí ullmhúcháin, tá sé in úsáid ag Froebel, in Ollscoil Mhá Nuad agus tá TEG lonnaithe in Ollscoil Mhá Nuad. Cén coláistí nach bhfuil á úsáid? An bhfuil sé in úsáid i gColáiste Mhuire gan Smál?

Ní dóigh liom go bhfuil sé in úsáid sna coláistí eile. Má tá, tá sé tagtha isteach le déanaí. Ba mhaith liom dá mbeadh sé ann.

Déanann sé sin ciall. Ag dul ar ais go dtí na díolúintí agus an brú a bhíonn ar na príomhoidí, don chuid is mó, an bhfuil an fhianaise ann go bhfuil na díolúintí á dtabhairt go dtí na páistí i rang a sé seachas roimhe sin?

Do pháiste atá i rang speisialta nó incháilithe do rang speisialta ach nach bhfuil áit ann dóibh nó páiste a bhí i rang nó scoil speisialta agus a thagann ar ais, tá sé tuillte do na páistí sin gan aon scrúdú nó aon rud toisc an leibhéal míchumais atá acu. Tá mionlach de thuismitheoirí á lorg i rang a dó. Ón bplé atá againn leis na príomhoidí, tá siad ag moladh dóibh fanacht tamaillín.

De réir an chiorcláin, ba chóir go mbeadh cabhair agus tacaíocht curtha ar fáil do pháiste ar feadh idir bliain go leith agus dhá bhliain, ag iarraidh cibé fadhb atá ann a réiteach, sula dtugtar díolúine. Roinnt den bhrú atá ag teacht ó na hiarbhunscoileanna, tá siad ag rá go mbeidh orthu é sin a dhéanamh arís. Tá sé soiléirithe againn leis an Roinn, má tá an páiste ag fáil tacaíocht agus mura bhfuil dul chun cinn á dhéanamh ag an bpáiste, gur féidir leis an iarbhunscoil brath ar an am sin sa bhunscoil. Ní gá dóibh an rud a thosú arís. Tá an brú ag teacht i rang a chúig agus rang a sé - a luaithe is a thosaíonn siad ag clárú d'iarbhunscoileanna agus nuair a thosaíonn siad ag dul ag plé leis na hiarbhunscoileanna agus nuair a deir siad leo go bhfuil tacaíocht á fháil ag a bpáiste.

Tharla sé dom féin. Bhí leaid an-bháúil don Ghaeilge ach bhí sé an-disléicseach agus bhí diospraicse air. Ní raibh cead aige Gaeilge a dhéanamh. Bhí sé áiféiseach mar bhí sé ag obair mar ardcheannaire sa Ghaeltacht. Bhí Gaeilge líofa ó bhéal aige. Bhí fadhb aige í a scríobh agus a léamh, ach ní raibh an dara rogha aige siúd ach an Ghaeilge a thabhairt suas chun na tacaíochtaí eile a bhí ag teastáil uaidh a fháil. Tá go leor de sin ar siúl fós, a thuigimid agus a chloisimid. Tá an brú is mó ag teacht i rang a chúig agus i rang a sé.

Is é disléicse an chúis a fhaigheann an chuid is mó de na páistí na díolúintí nó sin an chúis go bhfuiltear á chur isteach air. An bhfuil difríochtaí idir cé chomh dona is atá an disléicse ag páistí éagsúla nó an bhfuil siad ag fáil na ndíolúintí seo, is cuma cé chomh dona is atá an disléicse atá acu?

Fiú mura bhfuil diagnóis de dhisléicse ag páiste, ní hionann é sin go bhfaigheadh páiste díolúine.

Caithfidh tú scóráil faoi bhun an deichiú peircintíl in a discrete test. Tá na tests sin ar liosta ar shuíomh na Roinne. Caithfidh tú scór níos ísle ná an deichiú peircintíl a fháil ansin. D'fhéadfadh disléicse nó diospraicse a bheith orm ach, dá mbeinn ag feidhmiú go breá, ní bheinn incháilithe. Is ceann de na fadhbanna eile atá ann ná go bhfuil síceolaithe oideachasúla fós ag moladh díolúine ón nGaeilge. Tagann tuismitheoirí leis an ráiteas seo i dtuairisc síceolaithe ach níl na páistí incháilithe toisc nach bhfuil siad tar éis scóráil faoin deichiú peircintíl in aon mheasúnú atá déanta ag an scoil. Tá sé sin ag cruthú deacrachtaí freisin. Tá a level of expectation ann má scríobhtar é seo. Tá sé seo ag cruthú trioblóide agus aighnis.

Tá cúpla scéim ag an Roinn atá ag obair go maith. Ar dtús, tá scéim aitheantais na Gaeltachta againn anois le cúig nó sé bliana. Tá tacaíocht bhreise á fáil ag na scoileanna sin. Tá múinteoirí breise agus uaireanta múinteoireachta breise ag scoileanna sa scéim. Tá cúntóirí teanga acu fosta. I mbliana, tá uaireanta breise againn sna Gaelscoileanna fosta le tacaíocht a thabhairt do pháistí le disléicse-----

Tá sé sin ann i scoileanna DEIS amháin.

-----agus daoine eile. Tá sé sin ann just sna scoileanna DEIS. Is é an dóigh ina bhfuilimid ag amharc air seo ná "tús maith, leath na hoibre". Is é an rud a tharlaíonn i scoileanna mar sin anois nuair a thagann páistí isteach sa tír agus iad naoi, deich nó 11 bliain d'aois ná go mbíonn siad breá sásta dul leis an nGaeilge. Go dtí seo, gan an tacaíocht sin, bhí siad ag iarraidh díolúintí. Ba chóir go mbeadh an tacaíocht sin in achan scoil. Faoin general allocation model faoi choinne cuidiú le páistí le riachtanais speisialta, amharctar ar mhatamaitic agus ar an mBéarla ach ní amharctar ar an nGaeilge. Tá neart páistí a bhfuil laigeachtaí acu sa Ghaeilge. Ba chóir go bhfaighfidis tacaíocht fosta. Níl na ranganna beag go leor. Is é 19 an meán san Eoraip. Is féidir le tíortha ar nós an Laitvia agus an Chróit, atá cosúil linn féin cé nach bhfuil an t-airgead céanna acu, ranganna de 15 páiste a chur ar fáil. Tá 23, 24, 25 agus uaireanta 30 páiste inár ranganna. Tá sé iontach deacair teanga amháin a mhúineadh i rang mar sin. Nuair atáthar ag caint faoin tríú teanga a thabhairt isteach an bhliain seo chugainn, beidh brú mór ar an gcuraclam. Caithfear an méid páistí sna ranganna a laghdú.

Gabhaim buíochas leis na finnéithe as a bheith anseo inniu. Ó thaobh na ndíolúintí de, tá an-chuid taithí ag an mbeirt finnéithe ó thaobh múinteoireachta agus mar sin de leis na blianta. Ní múinteoir mé so níl an insight sin agam. Ó thaobh stair na ndíolúintí de, cárbh as ar tháinig sé? Leis an Roinn oideachais, nó Roinn Rialtais ar bith eile, go minic, bíonn sé deacair athruithe a chur chun cinn. Cén stair-----

Lorg mé an stair ó lucht na Roinne anuraidh nó arú anuraidh. Ag an tús, bhí sé ann do pháistí na diplomats a tháinig isteach sa tír nach mbeadh anseo ach ar feadh trí nó ceithre bliana. Bhí cead acu gan Gaeilge a fhoghlaim mar bhíodar ag teacht isteach agus ag imeacht arís. Ba é sin an tús a bhí leis.

Cé mhéad bliain ó shin a tharla é sin go garbh? An bhfuil muid ag caint ar 20 bliain ó shin?

Tharla sé sin b'fhéidir 60 bliain ó shin. Tá sé anseo níos faide ná mé féin so tá sé ann fada go leor. Ansin, bhí daoine a tháinig isteach déanach ina saol bunscoile ag cur na ceiste an gcaithfidh siad tosú ag foghlaim na Gaeilge sa cúigiú nó sa séú rang. Dúirt duine éigin "that old díolúine thing exists" agus thug sé nó sí cead do na daoine seo é sin a úsáid freisin. Tráth dá raibh, siar sna seachtóidí, thosaigh scoileanna speisialta ag dúnadh agus thosaigh na páistí sin ag dul isteach sa mainstream. Ní raibh Gaeilge á teagasc riamh sna scoileanna speisialta. Bhí na páistí seo ag teacht isteach sna bunscoileanna agus tugadh cead dóibh gan Gaeilge a dhéanamh mar bhíodar incháilithe do scoileanna speisialta faoi na seanrialacha. It became a thing. Níl a fhios agam cathain a thosaigh sé. Toisc go raibh na páistí ag teacht isteach ó ranganna speisialta agus gur tugadh díolúintí dóibh, thosaigh an nós díolúintí a thabhairt d'aon pháistí eile a raibh riachtanais oideachais dáiríre go leor acu. Is é mo thuiscint gur tháinig sé isteach de réir a chéile. D'fhéadfaí staraí teacht agus a rá go bhfuilim mícheart ach is é sin mo thuiscint.

Ansin, thosaigh muid á cheistiú. Bhí mise mar phríomhoide Gaelscoile. Deirim i gcónaí nach as ceantar Gaeltacht mé agus gur turasóir timpisteach in earnáil na Gaelscolaíochta a bhí ionam, cé gur bhain mé an-taitneamh as. Bhí sé áiféiseach díolúíntí a thabhairt do pháistí i mo scoil a raibh deacrachtaí speisialta acu. B'fhéidir gurbh é an t-ábhar is fearr acu agus iad ag dul isteach san iarbhunscoil ná an Ghaeilge. Bhíodar chun tosaigh ar na páistí eile a bhí ag dul isteach ó scoileanna meán-Bhéarla. Bhí tú ag baint an rud is fearr uathu. In 2019, chonaic an Roinn cé chomh háiféiseach a bhí sé díolúintí a thabhairt do pháistí ón nGaeltacht nó do pháistí i nGaelscoil. Tá tuiscint i bhfad níos fearr againn anois ó thaobh soláthar teanga, conas a phiocann páistí suas teanga agus mar sin, agus nach ndéanann an tarna teanga dochar do pháistí. Tá an bealach inar tugadh isteach é spéisiúil. Tá sé anois an-deacair fáil réidh leis an rud atá ann mar bíonn súil ag tuismitheoirí go bhfuil an rud seo ann dóibh. Creidim go han-láidir, i gcomhthéacs an méid atá ar eolas againn and i gcomhthéacs curaclam teanga comhtháite, nach ndéanann sé ciall ag an mbunleibhéal a thuilleadh. Tá sé ar nós díolúintí ó long division sa mhata a thabhairt do pháistí. Is cuid den churaclam é. Is é an bealach ina smaoiním air i gcónaí. Ní thabharfainn díolúine do dhuine ó chuid nó chéatadán den churaclam.

Tuigim. Nuair a thosaigh an córas, bhí sé an-chúng. Ní fadhb Éireannach amháin an fhadhb a bhí le réiteach ag an am sin. Bhí daoine ó Éirinn, diplomats, ag taisteal go dtí an Fhrainc agus b'fhéidir go mbeadh fadhb ag a ngasúir teangacha a fhoghlaim agus iad ag bogadh thart. Bhí sé an-chúng ag an tús.

Bhí sé an-teoranta.

Bhí sé an-teoranta agus an-chúng ach, thar na blianta, leathnaíodh é arís agus arís eile.

Tá sé cúngaithe arís toisc go bhfuil an Ghaeltacht agus na Gaelscoileanna tógtha amach as ach tá sé níos leithne ná mar a bhí sé ag an tús. Má fhéachann tú ar thíortha eile fud fad na hEorpa, mar shampla, an Bheilg, a bhfuil trí nó ceithre theanga aige má thógann tú an Ghearmáinis san áireamh, níl a leithéid de rud ann. Féachann na daoine sa Bhreatain Bheag orainn agus deir siad "You do what? Cad a dhéanann sibh?". Ní chreideann siad go bhfuil a leithéid ann. Ní dhéantar é i gCeanada, i French Québec. Ní dhéantar i dTír na mBascach é. Ní dhéantar san Iodáil é, áit a bhfuiltear ar theorainn na Gearmáine, ná san Fhionlainn, áit a bhfuil an tSualainnis á fhoghlaim ag na páistí. Is muidne an t-aon tír a dhéanann é seo agus níl aon bhonn eolaíoch ná oideachasúil leis. Is nós é a thosaigh am éigin.

Ó thaobh na dtíortha sin agus páistí a bhfuil ASD nó mar sin de acu, tá córais eile acu le déileáil leis na riachtanais sin, an bhfuil?

Tá. Tugann siad tacaíocht cosúil leis an tacaíocht foghlama a thugann muidne. Soláthraíonn siad curaclaim atá in oiriúint do riachtanais an pháiste. Ag dul siar ar mo nia féin, bhí Gaeilge iontach labhartha aige ach bhí fadhbanna aige le scríobh agus léamh. Déanann tú é sin a laghdú ach déanann tú cinnte go bhfuil eispéireas teanga labhartha ag na páistí agus go gcloiseann siad scéalta agus dánta, go bhfoghlaimíonn siad amhráin agus go mbíonn plé acu leis an drámaíocht agus an teanga. B'fhéidir nach n-iarrtar ar na páistí sin obair bhaile scríofa a dhéanamh sa teanga áirithe. Déanann tú "difreálú", mar a dtugadh air sa seanchuraclam. Cuireann tú an curaclam in oiriúint do riachtanais an pháiste ach ní thógann tú aon chuid den churaclam ón bpáiste sin.

Labhróidh mé faoi rud eile. Bhí an Roinn anseo roinnt ama ó shin. Chuireamar ceisteanna maidir leis an díolúine ar na hoifigigh agus bhí sé an-deacair freagra díreach a fháil uathu. D'fhiafraíomar arís agus arís eile an bhfuil an córas díolúine ag obair. Bhí an Roinn ag tabhairt fíricí, uimhreacha agus céatadáin dúinn an t-am ar fad. Ní raibh muid in ann freagra soiléir a fháil ón Roinn ar an gceist seo: an bhfuil an córas díolúine ag obair?

Cad is "ag obair" ann? Más tuismitheoir mé atá an-bhuartha faoi mo pháiste, má cheapaim go bhfuil ualach oibre agus ualach imní ar an bpáiste sin agus iad ag dul isteach sa mheánscoil agus má táim ag iarraidh an t-ualach sin a laghdú, feicim gur féidir liom ábhar a bhaint. Ansin, bheadh ábhar imithe. Bheadh siad ag déanamh sé ábhar seachas seacht n-ábhar. D'fhéadfá é sin a thuiscint. Don tuismitheoir sin agus don pháiste sin, b'fhéidir go bhfuil sé ag obair. Don chóras, ní dhéanann sé ciall go dtabharfar díolúine ó ábhair áirithe. Níl a leithéid ann in áiteanna eile. Cad a chiallaíonn "ag obair"? D'fhéadfadh daoine individual a rá leat "God, it was the best thing ever. Tá disléicse ag mo pháiste and he was so stressed out for school. Bhí sé ag caoineadh gach maidin ach bhí mé in ann an rud seo a bhaint de agus an saol a rinne níos éasca dó." Don duine sin, don individual, tá sé ag obair but an bhfuil an córas ag obair? Cad is "ag obair" ann?

Dá mbeinnse sa Roinn, bheinn sásta a rá leis an Teachta nach bhfuil sé ag obair mar tá an Roinn ag cur infheistíocht isteach sa churaclam úr agus sa churaclam deireanach a bhí againn. Theip uirthi dhá uair anois ó thaobh teanga. Bhí an curaclam úr faoi choinne na dteangacha bainte amach aici cúig nó sé bliana ó shin. Theip ar an traenáil agus ar an gcuraclam sin. Rinne an Roinn athbhreithniú air agus ní raibh sé mórán níos fearr an dara huair. Tá an tríú seans aici anois ag tús mhí Mheán Fómhair agus, i mo thuairim, is é sin an seans deireanach. Tá an Roinn ag luí isteach arís ar theangacha. Sa chás seo, ní hamháin Gaeilge agus Béarla a bheidh i gceist ach teangacha iasachta fosta. Muna bhfuil an traenáil cheart á fáil ag múinteoirí agus muna bhfuil muinín ag múinteoirí as an gcuraclam úr, teipfidh ar pháistí atá lag sna teangacha. Nuair a tháinig oifigigh ón Roinn isteach ag coiste eile coicís ó shin, dúirt siad go bhfuil an Roinn breá sásta dhá lá traenála sa bhliain a thabhairt do mhúinteoirí bunscoile. Ag breathnú siar ar an gcuraclam deireanach, bhí sé lá faoi choinne traenáil agus pleanáil sa scoil ina dhiaidh sin. Fuair muid 27 bliain as an seanchuraclam ó 1999 go 2026, agus d'éirigh go measartha maith le gach gné den churaclam sin. Anois, tá brú curtha ar mhúinteoirí an curaclam a chur le chéile iad féin sna scoileanna. Leis an mbrú sin, níl traenáil ar bith á fáil. Níl am ar bith acu teacht le chéile mar fhoireann nó mar dhornán scoileanna beaga sa Ghaeltacht chun pleanáil agus amharc siar ar an traenáil. Ní oibreoidh sé le dhá lá sa bhliain. Tá an Roinn ag cur infheistíocht isteach. Níor oibrigh an infheistíocht a chuir sí isteach go dtí seo go rómhaith. Má tá an Roinn ag gearradh siar ar an infheistíocht don chéad churaclam eile, táimid iontach buartha faoi sin.

Tá sé spéisiúil. Ag tacú leis an rud atá ráite ag John Boyle ansin, má fhéachann tú ar an t-aighneacht, dúirt na cigirí sa tuairisc dheireanach gur chuir múinteoirí an-bhéim ar fhorbairt ghairmiúil leanúnach a fháil sa Bhéarla. Nuair a fuair siad an traenáil le haghaidh an churaclam teanga bunscoile in 2019 agus an ceann leasaithe in 2025, ní bhfuair siad ach leathuair nó uair an chloig ar an tarna teanga sa scoil. Fuair na scoileanna meán-Bhéarla Béarla agus b'fhéidir uair an chloig ar an nGaeilge. Bhí traenáil i dteanga a dó le leanúint ach níor lean sé. Fuair na scoileanna Gaeilge traenáil sa Ghaeilge ach ní bhfuair siad aon traenáil ar an mBéarla seachas an uair an chloig sin, a thabharfaidh mé honourable mention dó. Ní haon ionadh gur chuir na múinteoirí sna gnáthscoileanna Béarla béim ar an mBéarla mar ba é sin an traenáil a fuair siad. Deineadh tagairt don Ghaeilge ar an tráthnóna deireanach but ní raibh an Ghaeilge spreagtha. Ní raibh spiorad comhtháite an churaclaim cíortha i gceart. Ceapaim go bhfuil an ceart ag John Boyle nuair a deir sé gur theip ar an gcuraclam óna thaobh sin de.

Is deas an bheirt finnéithe a fheiceáil, go háirithe Máirín Ní Chéileachair. Cuirim míle fáilte rompu. Tá cúpla ceist agam a thagann i ndiaidh an méid atá ráite faoi na díolúintí. Ba é ceann de na rudaí a fuarthas amach nuair a bhí an Roinn os ár gcomhair cúpla seachtain ó shin ná nach raibh aon mhaoirseacht á déanamh ar chóras na ndíolúintí. Is fadhb an-mhór é sin. Tá ardú an-ard timpeall na tíre i leith na ndíolúintí. Thug muid cuairt ar an mBreatain Bheag le seachtainí beaga anuas. Bhí an ceart ar fad ag Máirín Ní Chéileachair nuair a dúirt sí nach rud é seo a tharlaíonn in aon tír eile. Táim ag machnamh ar thíortha ar nós na Sualainne agus na hÍsiltíre, áiteanna a bhfuil Béarla ar a dtoil ag na daoine ach ina ndéantar gach rud sa teanga dhúchais. Tá ceist agam do Chumann Múinteoirí Éireann. Cén guth atá an cumann ag cur ar aghaidh i leith labhairt faoin dátheangachas agus riachtanais oideachais speisialta mar, go bhfios domsa, tá hang-up fós sa chóras oideachas agus sa chóras sláinte gurb é an bealach is fearr le dul i ngleic le páistí a bhfuil riachtanais oideachais speisialta acu ná éalú ón nGaelscoil? Tá aithne iontach agam, mar atá ag Máirín Ní Chéileachair, ar Ghaelscoileanna den scoth a bhfuil ranganna speisialta den scoth acu agus iad ag léiriú go soiléir nach bhfuil aon mhíbhuntáiste ar aon pháiste a bhfuil riachtanais oideachais speisialta acu labhairt agus cur lena gcuid Gaeilge. Táim ar bhord bainistíochta scoil a mbeidh aithne ag an gCathaoirleach Gníomhach uirthi, Gaelscoil Lir. Tá an scoil sin díreach in aice le hionad IPAS. Tá páistí ag teacht isteach sa scoil sin nach bhfuil Béarla acu ach a bhfuil Gaeilge ar a dtoil acu anois. Táim ag iarraidh foghlaim ó Chumann Múinteoirí Éireann cén cur chuige a bheadh sé sásta a ghlacadh le cur leis an díospóireacht phoiblí ina leith sin. Caithfimid dul i ngleic leis an gclaonadh seo atá sofheicthe sa tsochaí ó thaobh na ceiste seo.

Nuair a thosaigh mé le Cumann Múinteoirí Éireann beagnach cúig bliana ó shin, bhí mé ag déanamh cur síos do na príomhoidí ag na seimineáir príomhoidí. Téann siad sin, a bhaineann leis an nGaeilge agus leis an gciorclán, ar aghaidh an bhliain ar fad. Tar éis cúpla bliain, bainfidh muid é sin amach. Níl aon seisiún do phríomhoidí nach bhfuil na díolúintí pléite ann. Tá sé i mbéal an phobal oideachais. Tá sé beo mar dhíospóireacht i measc príomhoidí. Tá an leibhéal frustrachais i measc príomhoidí uafásach. Fiú go bhfuil dul chun cinn déanta, tá go leor oibre fós le déanamh le lucht na teiripe - na síceolaithe agus mar sin de. Táimid ag dul i bhfeidhm ar roinnt acu ach, nuair a bhí mise mar phríomhoide, déarfadh síceolaí liom sular fhéach sé nó sí ar pháiste go mbeadh an páiste sin le baint amach as an nGaelscoil. Dhéanfadh an moladh sin gan féachaint ar an bpáiste. Tá sé sin ag athrú ach go mall. Fiú muna moltar é sin i dtuairisc shíceolaíochta, tá an bhuairt sin fós ar thuismitheoirí go bhfuil siad ag déanamh faillí ar a bpáistí. Baineann sé sin lena dtaithí féin ar scoil ó thaobh na Gaeilge de.

Déanfaidh mé tagairt arís don chomhairliúchán faoin bplean gnímh don Ghaeilge i scoileanna meán-Bhéarla. Le linn an chomhairliúcháin sin, bhí an-bhéim curtha ar labhairt na Gaeilge agus taitneamh a bhaint aisti. Nuair a d'iarr siad ar na páistí "what would you like to see more of?" le linn an chomhairliúcháin, dúirt na páistí "more of this". "This" meant play, caint agus díospóireacht faoin rud a bhí ag teastáil uathu. An rud a chuir ionadh orthu ná an luach a chuir tuismitheoirí ar an nGaeilge. Dá n-iarrfá ar mhúinteoirí, déarfaidís that the pressure is from the parents and that the parents do not value it. Níl go leor plé oscailte á dhéanamh faoi seo i bhfóram náisiúnta. Bhí an comhairliúchán sin beag ach bhí sé iontach. It was the best kept secret in Irish education. Níl go leor poiblíocht déanta ag an Roinn faoin gcomhairliúchán sin agus faoin obair iontach a rinne-----

An bhfuil Máirín Ní Chéileachair ag labhairt faoin suirbhé?

Tá mé ag caint faoi "Is féidir liom, is féidir linn ... Plean Gnímh don Ghaeilge i Scoileanna Meán-Bhéarla" agus an méid a rinne Pádraig Mac Fhlannchadha agus an t-aonad beag don Ghaeilge sna scoileanna meán-Bhéarla atá bunaithe sa Roinn anois.

Tá seans maith go mbeidh an Ghaeilge chun tosaigh sa choinbhinsiún oideachais atá ag tosú an tseachtain seo chugainn. Tá sé tábhachtach go mbeidh meon dearfach ó thaobh na Gaeilge ag teacht amach ón gcoinbhinsiún sin. Ó thaobh eagraíocht proifisiúnta s'againn féin, táimid gafa leis an teanga a chur chun tosaigh ó 1920 ar aghaidh nuair a bhí ranganna speisialta againn do mhúinteoirí. Tóg mar shampla an t-eagrán is déanaí d'irisleabhar na heagraíochta, InTouch, a tháinig amach an tseachtain seo. Eagrán speisialta do Sheachtain na Gaeilge a bhí ann, le 72 leathanach istigh agus 22 dóibh i nGaeilge. Tá sé ar fáil ó Thuaidh agus ó Theas. Chomh maith leis sin, bíonn comhdháil oideachais againn achan bhliain ag amharc ar an nGaeilge agus ar mhúineadh na teanga. Tá cuid mhór déanta againn mar cheardchumann ach caithfimid a rá nach bhfuil an tacaíocht ar fáil ón Roinn. Dúirt mé go raibh an Roinn oideachais sásta scéimeanna beaga do na scoileanna Gaeltachta agus na Gaelscoileanna a chur i gcrích ach caithfidh an Roinn i bhfad níos mó a dhéanamh ó thaobh na gnáthscoileanna. Tá polasaí úr fógartha ag an Roinn. Bhí dhá pholasaí i mí Mheán Fómhair agus mí Dheireadh Fómhair. Ní fhaca muid plean gníomhartha go fóill. Go ginearálta ó thaobh an teanga de, tá i bhfad níos mó le déanamh ag an Roinn. Tá na cigirí ag dul amach. Tá fadhbanna sna scoileanna. Caithfimid leas a chur ar an scéal agus tacaíocht bhreise a thabhairt do mhúinteoirí.

Bhí Máirín Ní Chéileachair ag caint faoin Bheilg. Tá sé suimiúil sa Bheilg agus bhí muid amuigh sna scoileanna ansin. Agus an oiread sin teangacha acu, bíonn beirt mhúinteoir acu sa seomra. Tá na ranganna beag sa chéad áit. Tá an dara múinteoir acu agus bíonn siad ag obair ansin i ngrúpaí beaga. Tá sé i bhfad níos simplí na hábhair seo a chur chun tosaigh nuair atá meánuimhir na bpáistí agus na múinteoirí níos ísle. Bheimid ag iarraidh feachtas a bheith againn ar an oiread múinteoirí atá ar fáil sa tír seo. Chuaigh cuid mhór de na múinteoirí breise a fuair muid isteach san oideachas speisialta ach ó thaobh na ghnáthranganna táimid ag cailleadh múinteoirí. Chaill muid ceithre nó cúig múinteoir sa bhuiséad a chuaigh thart nuair nár laghdaigh an Rialtas líon na bpáistí sna ranganna. Táimid ag cailleadh múinteoirí bliain i ndiaidh bliana agus mura n-íslíonn an Roinn líon na bpáistí sna ranganna beidh brú níos mó ar an dteanga Gaelach ná mar a bhí go dtí seo.

Ag teacht ar ais ag ceann de na pointí sin, agus tréaslaím leis an INTO as an obair atá déanta aige i leith an Ghaeilge a chur chun cinn, an mbíonn seisiúin ag na comhdhálacha a bhíonn ag an gcumann nach mbaineann leis an nGaeilge ach a ndéantar trí Ghaeilge; sé sin-----

Comhdháil oideachais go speisialta-----

-----go mbeadh plé á dhéanamh ar mhúineadh na matamaitice agus go mbeadh an Ghaeilge mar theanga-----

Más féidir linn é a chur ar fáil, bíonn.

An bhfuil buiséad dó sin?

Bíonn na breakout groups againn. Mar shampla, nuair a bhí Joe McHugh mar Aire agus i gceannas in 2019 agus 2020, chuir sé béim mhór ar an scéim píolótach CLIL. Ansin, d'iarr muid air tacaíocht a thabhairt do COGG acmhainní a chur ar fáil do na múinteoirí leis an CLIL seo a chur ag obair sna scoileanna. Bhí mé breá sásta anuraidh nó an bliain roimhe sin gur cuireadh na hacmhainní sin ar fáil do na bunranganna agus tá COGG ag obair leo.

Níl mé á dhéanamh soiléir ach tá mé ag labhairt faoi chultúr labhartha Gaeilge a chothú go proifisiúnta agus go gairmiúil i measc múinteoirí. Tréaslaím leis na finnéithe as an méid atá ráite acu i leith an Ghaeilge a úsáid ach an cheist atá agam ná seo. Bím ag suí ar bhoird agallaimh. Tagann iarrthóirí isteach agus cuirtear ceist Ghaeilge orthu agus is cleachtadh tick-box a bhíonn ann do chuid acu. An bhfuil cultúr agus meon á chothú againn go bhfuil áiteanna faoi leith ann, taobh amuigh de bheith ag labhairt faoin nGaeilge, inar féidir an Ghaeilge a labhairt iontu agus go gcothaítear meon dearfach ina leith? Ní cáineadh atá á dhéanamh agam ach níl ann ach an cheist a chur. An rud a d'fhoghlaim mise ón mBreatain Bheag ná go ndéanfaimis rudaí spraíúil agus rudaí lenar gclann agus go dtarlódh sé gur trí mheán na Gaeilge a bheadh sé. Sin é an rún a bhaineann leis an dátheangachas le go mbeadh rath air. Is í sin an cheist atá á cur agam ina leith sin.

Má tá comhdháil STEM á eagrú agat, mar shampla, tá sé deacair go leor duine a fháil ó na seirbhísí tacaíochta a bhféadfadh rud a dhéanamh trí mheán na Gaeilge ach thosaigh muid anuraidh. Ní raibh sé in am don chomhdháil ach tháinig ionadaithe ó COGG agus rinne said bolscaireacht ar chorpoideachas trí Ghaeilge. Tá sé mar aidhm agam anois go mbeidh ionchur ag COGG as seo amach. Tá foireann aige anois chun a bheith ag plé leis na scoileanna lánBhéarla. Ní raibh sé d'acmhainn aige é sin a dhéanamh blianta eile ach tá anois, agus tá súil agam go mbeidh as seo amach. Tá sé de thraidisiún againn cúrsaí labhartha Gaeilge a chur ar fáil do mhúinteoirí sa samhradh. Déanfaimid é sin le cabhair ó COGG ach íocann Cumann Múinteoirí Éireann i bhfad níos mó ar na cúrsaí sin ná mar a íocann na múinteoirí linn. Ní raibh fágtha againn ach cúrsa amháin. Anois, tá ceann i nGaoth Dobhair le dhá bhliain anuas. Bhí ceann i gCiarraí agus tá súil againn trí cinn a bheith againn an bhliain seo chugainn. Beidh cailliúint airgid don eagraíocht i gceist chun iad a chur ar fáil mar ní ghearrann muid ach €100 ar na múinteoirí agus cosnaíonn sé i bhfad níos mó orainn. Tagann COGG i gcabhair orainn méid áirithe ach fós tá na daoine atá ag déanamh na cúrsaí eile ar líne basically ag íoc as na daoine atá sa Ghaeltacht. Tá súil againn é sin a leathnú amach an bhliain seo chugainn agus b'fhéidir cúrsa a bheith ar fáil i gConamara agus i Ráth Chairn. Tá sé costasach é a dhéanamh áfach. Táimid ag freastal ar mhionlach ach táimid ag iarraidh é a chur ar fáil fud fad na tíre go mbeadh teacht níos éasca ag múinteoirí ar na cúrsaí seo. Táimid ag comhoibriú freisin leis na hionad oideachais atá ag cur cúrsaí saor in aisce atá deartha idir iad féin agus COGG. Is é seo an tríú bhliain dóibh i mbliana. Chun a bheith macánta, tá sé deacair i roinnt de na hionaid na cúrsaí Gaeilge seo a líonadh, fiú is go bhfuil siad saor in aisce, ach déanfaimid iad a phoibliú cé go bhfuil siad ag teacht salach ar ár gcúrsaí féin. Déanann muid iad a phoibliú mar creidimid gur fiú na cúrsaí saor in aisce seo a phoibliú agus go mbeadh siad ar fáil do gach uile múinteoir i ngach uile ionad oideachais.

Maidir leis na cúrsaí sin a bhí againn, bhí 100 áit ar an gceann sa Daingean ach bhí siad sin uilig ar fáil do bhaill s'againn féin a bhí mar bhunmhúinteoirí. Ach tá seans ag baill s'againn as an Tuaisceart atá ag obair sna meánscoileanna freastal ar an gcúrsa úr a thosaigh muid i nGleann Cholm Cille dhá bliain ó shin, agus cuid mhór acu sásta é sin a dhéanamh i rith an tsamhraidh. B'fhéidir gur chóir don Roinn amharc ar chúrsaí mar sin a chur ar fáil sa samhradh, ní hamháin do bhunmhúinteoirí ach do mheánmhúinteoirí fosta.

Aontaím leis sin. An dúshlán atá os ár gcomhair ar fad ná conas a ndéanfaimid cinnte go bhfuil liostaí feithimh do na cúrsaí sin.

Tá rudaí eile gur féidir a dhéanamh. Bunaíodh Gréasán Gaeilge na hEarnála Poiblí. Tá a chuid hionadaithe ag teacht chugainn in INTO chun labhairt lenár bhfostaithe féin agus é leathnú. Tá féidearthacht ann é seo a leathnú amach do mhúinteoirí freisin agus poiblíocht a dhéanamh air i measc múinteoirí. Tá deis iontach ansin. Tá mé ar bord COGG, mar a tharlaíonn sé, agus moladh dúinn é a dhéanamh. Tá mé mar bhall den gréasán agus bainim an-taitneamh as na rudaí, fiú ar líne, a bhíonn ar siúl. Tá ranganna cócaireachta, grúpaí WhatsApp agus rudaí eile ann do gach duine. D'fhéadfadh an Roinn agus an Rialtas é sin a leathnú amach do mhúinteoirí.

Is é sin an rud cultúrtha a bhí mé ag déanamh tagairt dó. Tá spásanna nua á gcruthú do dhaoine an Ghaeilge a úsáid. Tá ceist amháin eile agam agus críochnóidh mé ansin. Baineann sé leis na scrúdaithe caighdeánaithe. Tá scrúdú caighdeánach againn sa Bhéarla agus sa mhatamaitic. An bhfuil sé fíor a rá nach bhfuil uasdátú déanta ar scrúdaithe caighdeánaithe na Gaeilge le cúpla bliain anuas?

Tá sé a dhéanamh i láthair na huaire. Tá an ERC ag obair air mar tá sé riachtanach. Caithfidh scoileanna lánGhaeilge agus scoileanna Gaeltachta é a dhéanamh. Níl sé éigeantach do scoileanna Béarla. Ceapaim gur chóir go mbeadh sé-----

Aontaím leis sin.

-----mar an rud nach ndéantar measúnú air, níl meas air uaireanta. Tá sé á uasdátú agus tá muid ar an eolas faoi sin mar suím ar cheann de na test development groups mar chomhairleoir ón gceardchumann leis an ARC.

Tá sé sin á dhéanamh faoi láthair.

Agus an bhfuil gné taighde idirnáisiúnta ag baint leis an uasdátú sin? Níl eolas agam ar an bpróiseas uasdátaithe féin ach an mbeidh ionchur ó taighde idirnáisiúnta ann?

Tá podcast an-mhaith ar ár suíomh Idirlín-----

Is breá liom podcasts.

-----faoi measúnaithe agus faoi standardised tests and na assessments móra seo. Déanann Rachel Cunningham cur síos ar conas go ndéanfar forbairt, athfhorbairt agus athbhreithniú ar an gcóras. Is córas an-fhadálach é; ní tharlaíonn sé go tapa. Is fiú éisteacht leis an podcast sin. Is fiú d'éinne a bhfuil aon spéis acu i scrúdaithe caighdeánacha, an úsáid a bhaintear astu agus conas a chuirtear le chéile iad éisteacht leis freisin.

Feictear domsa gur ceann de na fadhbanna a bhaineann leis na díolúintí ná go bhfuil scrúdú caighdeánach níos treise, níos láidre agus uasdátaithe ag teastáil le go mbeidh muid in ann freagra ceart a thabhairt ar an gceist sin. Tá sé sin ag croílár na ceiste agus ní dhéanaimid dóthain tráchta air sin ó thaobh chúrsaí polasaí de. Is é sin mo chuidse.

Tá an t-am ídithe againn ag an staid seo. Bhí cúpla ceist agam ach cuirfidh mé ar na finnéithe arís iad amach anseo. Mo bhuíochas leo as ucht a bheith anseo. Tá siad tar éis obair bhaile a thabhairt dúinn chun brú a chur ar na hAirí difriúla déileáil leis na ceisteanna a chur siad agus na hiarratais atá déanta acu ag deireadh an ráiteas tosaigh. Tá siad sin ríthábhachtach. Tá ceithre cinn leagtha amach acu. Mo bhuíochas leo as a bheith chomh hoscailte agus as labhairt amach chomh lom sin i gcoinne na ndíolúintí, rud a chur an coiste seo impí ar an Aire déileáil leis ach nach bhfuil déanta go fóill.

Sula gcríochnaímid, bhí moladh ag an Teachta Connolly. An bhfuil muid aontaithe air?

An bhfuilimid aontaithe air? Molaim é.

Céard é an moladh arís?

Inis don choiste cad atá le moladh arís.

Nuair atá tuismitheoir ag lorg díolúine, ní a fhios acu cén tionchar a bhéas aige sin ar an dalta as sin amach.

Bhí an Teachta Connolly ag moladh go n-iarrfaimis ar an Roinn bileog eolais a chur le chéile. Má aontaíonn an coiste leis an moladh sin, is féidir linn preasráiteas a eisiúint faoi chomh maith. An bhfuil sé sin aontaithe? Tá.

Dá réir, cuirfidh mé críoch leis an gcuid seo den chruinniú. Gabhaim buíochas le John Boyle agus le Máirín Ní Chéileachair as a bheith anseo agus a gcuid tuairimí a roinnt linn. Cuirfidh mé an cruinniú ar fionraí ar feadh cúpla nóiméad sula ndéanfaimid déileáil leis an gcéad dream eile atá ag teacht os ár gcomhair.